Bisschop Urbanus’ duistere reis naar Amstelland

In de afgelopen jaren heeft de mediëvist drs. Martin Spaargaren (Groningen, 1960) en inwoner van Bovenkerk, onderzoek gedaan naar leven en werk van St Urbanus I. Dat heeft aan het begin van 2014 geresulteerd in een boek, “Urbanus I–Treurzang voor een vergeten bisschop” genaamd. [1] Ondertussen is zijn aandacht verschoven van Urbanus als persoon naar de vraag hoe, wanneer en waarom St. Urbanus in Amstelland is terechtgekomen. Kan hij wat licht laten schijnen op die reis of blijft die in het duister gehuld? Onderstaande tekst is een poging tot inventarisatie van de mogelijke redenen.

Inleiding

Tot rond 1100 bestond Amstelland als zodanig nog niet, het heette daarvoor Nifterlake. Het was  één groot veenmoeras met plukjes bewoning en met stroompjes om het overtollige water af te voeren. Pas toen tijdens de Grote Ontginningen rond 1100 het stroompje ‘Amstel’ voor de afwatering van een hele regio werd gebruikt, ontstond er een heuse rivier waarin een dam kon worden aangelegd en ontstond er landbouwareaal in het veenmoeras. Het voormalige gebied Nifterlake was een Frankisch graafschap. Heel Friesland was destijds opgedeeld in graafschappen, dus ook het huidige Noord- en Zuid Holland. Nifterlake maakte deel uit van West Friesland dat grensde aan de huidige provincie Friesland. Nifterlake liep vanaf het IJ in een strook richting Utrecht naar de Rijn.

Sint Urbanus is bekend in heel Amstelland. De eerste kerk in Amstelland werd waarschijnlijk in Ouderkerk gebouwd en stamt uit ca. 1120. Volgens Van der Loos[2] was dat al een Urbanuskerk.

Op 13 augustus 1858 werd in Amstelland de St Urbanusparochie opgericht. Ruim dertig jaar later waren er in Amstelland vier kerken naar deze heilige vernoemd. Van de huidige Urbanuskerken staat  de oudste in Ouderkerk, deze  werd in 1867 in gebruik genomen. Twintig jaar later was Duivendrecht aan de beurt. Deze kerk was een ontwerp van architect Asseler. Dan volgt de Urbanuskerk van de hand van Pierre Cuypers, te weten die van Bovenkerk rond 1887. De jongste van de Urbanuskerken in Amstelland staat in de Nes. Deze kerk werd in 1891 in gebruik genomen en werd ontworpen door Joseph, de zoon van Pierre Cuypers. Maar waarom uitgerekend Urbanus? Heiligen met enig statuur waren in ruime mate voorhanden, dus waarom koos men een bisschop over wie niets bekend was?

Rome–Trier

Officieel was Urbanus I tussen 222 en 230 bisschop van Rome. We lezen dat hij niet eerder dan ca. 75 jaar na zijn dood in de boeken verschijnt. De vermelding is summier, de schrijver kan zich geen buil vallen aan de inhoud. Hij schrijft dat Urbanus acht jaar vanaf 225 bisschop van Rome is geweest en wie zijn opvolger was en zijn voorganger. Hij schrijft ook over vijf jaar sedisvacatie (d.i. het vacant zijn van de Bisschoppelijke Stoel). Maar deze tekst bevat niet de informatie over Urbanus die latere teksten vermelden.

Sterker nog: Tegen de tijd dat Urbanus rond het jaar 700 in de omgeving van Trier heilig werd verklaard, waren er verschillende uiteenlopende legendes rond hem ontstaan. Hij zou degene zijn geweest die had bevolen dat het kerkelijk vaatwerk van goud dan wel zilver gemaakt moest zijn. Hij zou slachtoffer zijn geweest van christenvervolgingen. Hij zou samen met St Cæcilia begraven zijn op de St Prætextatus begraafplaats, in Rome. Berusten deze legendes op waarheid?

Nee hoor, niets van dat alles. Hij is niet vervolgd geweest, hij heeft niets te maken gehad met het vaatwerk, hij ligt niet op Prætextatus. Dat hij van 222 tot 230 bisschop is geweest, klopt ook niet: bisschop Urbanus zetelde ergens in het 2e kwart van de 3e eeuw in Rome, veel exacter kunnen we niet zijn. Alles wat er over hem wordt verteld kan niet worden teruggevoerd op betrouwbare, historische bronnen. Urbanus verleden is legendarisch, zijn ‘leven en werk’ bestaat uit opgetekende volksverhalen.

Rome–Trier–Nifterlake

De ‘reis’ van de legende van St. Urbanus  van Rome via Trier naar Nifterlake beslaat in ‘de Treurzang’ maar een klein hoofdstukje. Maar de vraag naar wanneer, op welke wijze en waarom Urbanus hier als heilige werd geïntroduceerd, wordt steeds intrigerender. De  reis van Rome naar Palestina, waar de oudste tekst waarin Urbanus werd genoemd werd gevonden, kan verklaard worden aan de hand van verhalen die over Urbanus werden verteld, die door de schrijvers werden opgetekend en verzameld en rond 312 uitgegeven.

Twee eeuwen later heeft - blijkens teksten uit die tijd - niemand meer enig idee wie Urbanus dan wel geweest is. Hoe is Urbanus, een bisschop van Rome die alleen in legendes voortleeft, dan in Trier terecht gekomen? Dat weten we niet. Wat we wel weten is dat hij rond 700 in of nabij Trier, in Merovingisch Noord Frankrijk, werd heiligverklaard. Waarom en door wie hij heilig werd verklaard is volstrekt duister. En ook over het laatste stukje van ‘de reis’ van Trier naar Nifterlake  is niets bekend.

Er zijn  wel een paar theorietjes over wanneer, waarom en op welke wijze Urbanus in Nifterlake is terecht gekomen.  Laten we die eens bekijken:

Wijnheilige–Deze theorie speelt in circa 700 na Christus: Urbanus als wijnheilige. Hij zou vanuit de omgeving van Trier met de wijn zijn ‘meegereisd’ naar het latere Amstelland. In de katholieke kerk werd (en wordt)  tijdens het opdragen van de mis wijn geschonken en die werd niet gemaakt in deze streken. Het is in de boeken terug te vinden dat Willibrordus, aartsbisschop der Friezen, om die reden contacten onderhield met  kloosters in de omgeving van onder andere de wijnstreken rond Trier. Maar Willibrordus stierf in 739. Als hij Urbanus met de wijn had ‘meegenomen’, dan zou Urbanus al vóór 739 in Nifterlake bekend moeten zijn geweest.  Daarvan zijn vooralsnog geen sporen te vinden.

Prestigeheilige–Deze theorie veronderstelt dat Urbanus voor het familie-ego van de heren van Amstel naar Amstelland werd geïmporteerd. Urbanus was tenslotte in de Noord Franse wijnstreken een beroemde heilige geworden. De graven van Holland waren er vanaf 931. Dus zou  ‘Urbanus de prestige-heilige’  ergens in of kort na dat jaar geïntroduceerd moeten zijn. Maar dat lijkt ook niet helemaal houdbaar. Niet alleen de heilige Adelbert in Egmond, de  H. Agatha in Beverwijk en aartsbisschop Willibrord, maar ook St Thomas, San Salvator en St Martinus waren al bekend en dat waren niet de minsten! H. Martinus werd als heilige bijv. belast met de bescherming van heel het aartsbisdom Utrecht; in Sint Maartensdijk werden dijken naar hem vernoemd! Waarin lag dan de meerwaarde van Urbanus? In alleen de wijn? Slechts voor het ego van de familie? Waarom dan in dit laatste geval geen ‘echte’ heilige genomen?

Beschermheilige–In deze theorie, die misschien vóór 931 opgeld kan hebben gedaan, wordt Urbanus beschreven als beschermer van de adel. Het is een legende die al in de late 5e eeuw in Rome opduikt in het lijdensverhaal van St Cæcilia. Dat verhaal is in 1275 ook in het lijdensverhaal van Urbanus terechtgekomen. Deze  legende uit de late 5e eeuw kan de reden geweest zijn waarom de graven van Holland Urbanus vanuit Trier hebben geïmporteerd, als  beschermer van het huis van het grafelijk hof. Stel dat het klopt, dan rijst de vraag hoe de legende rond St Cæcilia hier bekend is geworden.  Zijn er in deze contreien bibliotheken uit de 6e, 7e of 8e eeuw met afschriften van de legende te vinden? Is Urbanus als beschermer van de adel al eerder actief geweest, bijvoorbeeld al bij de/een graaf van Nifterlake – wie dat ook maar mag zijn geweest?

Geurvlagheilige–St Urbanus zouden we kunnen zien als ‘geurvlagheilige’ voor de graven van Holland. De heren van Amstel gebruikten Urbanus in deze theorie zogezegd als een ‘hondje’ om geurvlaggen (territoriumafbakening) rond Amstelland uit te zetten. Wie  Amstelland betrad, kwam op het terrein van de heren van Amstel en dat was tegelijkertijd het gebied van St Urbanus. De bisschoppen van Utrecht  gebruikten St Martinus voor het zelfde doel. Het sluit wel aan bij het idee dat Urbanus als beschermer van de adel werd geïntroduceerd.

Egberthypothese–Bij deze theorie gaan we ervan uit dat Urbanus nooit het toenmalige Nifterlake heeft bereikt. Nifterlake ging later op in het graafschap Holland, zoiets als ‘Amstelland’ bestond nog niet. Hoe is Urbanus in het graafschap Holland terechtgekomen, is hier dus de vraag. Welnu: Egbert, de zoon van Dirk II, de graaf van Holland die in 988 overleed, was rond 975 aartsbisschop van Trier geworden. In Trier was Urbanus heilig verklaard. Heeft Egbert Urbanus meegenomen naar het graafschap Holland? Deze theorie kon wel eens raak zijn, maar we moeten het nog verder uitzoeken.

Inkomstenheilige–Urbanus is tot slot waarschijnlijk een ‘economische’ heilige geweest, geïmporteerd en geïnstalleerd om de graven van Holland via belastingen en het opkomende ‘heiligentoerisme’ van inkomsten te voorzien. Kerkelijk-financiële overwegingen kunnen in de vroege 12e eeuw een rol hebben gespeeld bij de bouw van de eerste Urbanuskerk.  De Urbanuskerk in Ouderkerk uit 1120 kan dan als ‘melkkoe’ voor de graven van Holland worden beschouwd. Daartoe diende er  een beroemde heilige te worden  binnengehaald. Dan  zou Urbanus tijdens de Grote Ontginningen rond 1100 als economische heilige naar het graafschap zijn gehaald om de grafelijke inkomsten te spekken. Deze theorie is ook goed mogelijk. Degenen die zich met macht bezighouden, hebben immers altijd geld te kort en zijn altijd op zoek naar meer status.

Puzzel of mysterie?

De vraag wanneer, hoe en waarom de heilige Urbanus in Amstelland belandde, is in nevelen gehuld. Urbanus als wijnheilige, als beschermer van de adel, als ‘geurvlagheilige’, als ‘prestigeheilige’ of als commerciële heilige – van deze theorieën kan er vooralsnog niet één als de meest plausibele worden aangemerkt. Er bestaat een kans dat het in feite een mix van alle mogelijkheden betreft.  Misschien zitten we er volledig naast. Maar hoe dan ook: Urbanus’ reis van Rome via Trier naar onze streken lijkt volledig ‘in het duister’ te hebben plaatsgevonden. Anders gezegd: er zijn voor zover bekend geen bronnen die zo’n reis duidelijk beschrijven. Toch heeft die reis plaatsgevonden.  

Moderne detectiveverhalen gaan uit van ófwel een puzzel, waarbij alle stukjes van het plot aanwezig zijn die  alleen op de goede plek moeten worden gelegd, ófwel van een mysterie, waarbij we als lezer weinig tot geen idee hebben van het kader of de volledigheid van de informatie. De reis van Urbanus naar Amstelland door de eeuwen heen is vooralsnog een mysterie. Misschien dat we een aantal  puzzelstukjes die Urbanus’ reis vormen in de toekomst op zijn plaats kunnen leggen.

Martin Spaargaren | Bovenkerk, 2015



[1] SPAARGAREN, M.A., Urbanus I–Treurzang voor een vergeten bisschop (Uitgeverij Tienstuks, Amstelveen, 2014)

[2] LOOS, J.A. van der, Geschiedenis van Amstelland tot het jaar 1300 (Amsterdam, 1907)